شعر نیمایی از جهات مختلف به خصوص فکر، شکل زبان موضوع و درون مایه با اشعار سنتی تفاوت محسوسی دارد. از ویژگی های بارز شعر نیمایی، عصیان نسبت به سنت های کهن شعری، گزینش ترکیبات، نحوه ی بیان، به کارگیری کلمات و. . . است که نهایتا به چهار دوره قابل تقسیم است؛ دوره نخست: از سال 1304 (آغاز سلطنت رضا خان) تا شهریور 1320 (آغاز حکومت محمد رضا پهلوی) دوره دوم: از سال 1320 تا 1322 (کودتای 28 مرداد) دوره سوم: از سال 1332 تا 1342 (قیام پانزده خرداد) دوره چهارم: از سال 1342 تا 1357 (انقلاب اسلامی ایران) در هر یک از چهار دوره ی ذکر شده، شاعران برجسته ای ظهور کردند که هر یک بانی شاخه ای از پیشرفته ترین اشعار آن روز گردیدند، این مقاله با استفاده مطالعات کتابخانه به بررسی و تحلیل تحولات شعر نیمایی در این ادوار چهار گانه می پردازد. از طریق شعر معاصر می توان فراز و نشیب زندگی مردم ایران را، مرور و بررسی کرد. برای اینکه بتوانیم نمایی از آنچه در مورد شعر نو پدید آمده، بدست دهیم، باید شعرنو را به شاخه هایی تقسیم کنیم. در این رساله تحولات ادوار چهارگانه شعر نیمایی مورد بحث قرار می گیرد. سعی شده است وجوه تمایز شعر نیمایی را که از شعر ادوار گذشته، از لحاظ فکر، شکل، موضوع و سایر دگرگونی های حاصل آمده، مورد بررسی قرار گیرد. این ادوار از سال 1304 آغاز سلطنت رضا شاه پهلوی آغاز میشود؛ و با پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی در سال 1357 به پایان می رسد.

در این جستار با دیدگاهی انتقادی به بررسی موسیقی بیرونی در شعر نیمایی پرداخته ایم و با آوردن چند نمونه شعر و پیش کشیدن مباحثی چون شیوه سطربندی و جای پایان یافتن لخت ها، کاربرد اختیارات عروضی و لغزش برانگیزی وزن در شعر نو، کاستی هایی را که در نوشتن قانون های عروض (به دست پژوهشگران) یا در اجرای آن قانون ها (به دست سخنوران) راه یافته آشکار ساخته ایم و کوشیده ایم با افزودن چند قید و اصلاحیه بر قانون های پیشین، کار شناخت ظرایف وزن شعر نو و بهره گیری بهتر از آن را برای پژوهشگران و شاعران آسان تر سازیم.

سهراب سپهری یکی از معدود شاعران نوپرداز معاصر است که حضوری عمیق و اثربخش در ادبیات فارسی و شعر ایرانی داشته است. در این تحقیق سعی شده تا با سنجیدن اشعار نیمایی این شاعر در ترازوی عروض شعر کهن فارسی، رابطه شعر او و شعر کلاسیک از نظر هارمونی وزنی نشان داده شود، بدین منظور تلاش شده که پس از بررسی و مطالعه اشعار این شاعر، ضمن معرفی عنوان اشعار چهل و هشت گانه او که در حوزه قالب نیمایی سروده شده اند، با ذکر نام منبع و نام بحر، بسامد بحرهای به کار گرفته شده را با استفاده از جداول به صورت درصد درآورده و پس از بررسی هفت شعر از اشعار نیمایی او، ویژگی ها و تحولات ایجاد شده در آن اشعار در مقایسه با وزن شعر کلاسیک نشان داده شده است.

در بحث از چگونگی پدیدآمدن شعر نیمایی، عموماً علل و عواملی نظیر تلاشهای قالب شکنانه شمس کسمایی، جعفر خامنه­ ای، ابوالقاسم لاهوتی و تقی رفعت و آشنایی نیما با زبان فرانسه و اثرپذیری او از ادبیات غرب مطرح است. با پژوهش دقیق­ تر در این حوزه مشخّص می­ شود اگرچه عوامل مذکور به قوّت خود باقی­ اند، نقش تحرّک قالبی شعر کلاسیک مانند گرایش به مسمّط و نوآوریهای درون این قالب در این­ باره انکارناشدنی است. این مقاله با روش توصیفی­ ­ تحلیلی نشان می­ دهد برخی از مهمترین ویژگیهای شعر نیمایی، پیش از او در بعضی مسمّطهای دوره ی مشروطه به کار رفته­ اند. این ویژگیها عبارتند از: تغییر طول مصراعها و تغییر جایگاه قافیه؛ همچنین قالب مسمّط از جهت آمیختن با شعر روایی و نمایشی و پرداختن به مضامین سیاسی و اجتماعی، نسبت به شعر نیمایی پیشگام بوده است.

انقلاب اسلامی ایران، دگرگونی های ژرفی در بنیان های جامعه ایجاد کرد. از جملۀ این دگرگونی ها، تحولاتی بود که در ساختارها و هنجارهای ادبی شکل گرفت و شعر را به قلمروهای جدیدی وارد کرد. شاعران انقلاب تمام ظرفیت ها و قالب های شعر فارسی ازجمله قالب شعر نیمایی را به خدمت اندیشه های انقلابی درآوردند. شعر نیمایی هرچند پس از انقلاب تحت الشعاع رجعت شعرای انقلابی به قالب های کلاسیک قرار گرفت، اما شاعران انقلابی ای نیز بودند که به سرایش در این قالب پرداختند. پرسش این پژوهش آن است که با توجه به تغییر نگرش شاعران انقلابی، چه تحولاتی در صور خیال و عناصر سازندۀ تصاویر در شعر نیمایی پس از انقلاب به وجود آمد؛ از این رو، در این مقاله کوشش شده تا اَشکال این تحولات در شعر نو انقلاب بررسی شود. بر این اساس، ویژگی های صور خیال و عناصر سازندۀ تصویر در شعر شاعران نیمایی سرای انقلاب اسلامی بررسی شده و در پایان مشخص گردیده که صراحت و حال وهوای انقلابی موجب کاهش بسامد صور خیال و درعین حال سادگی و شفافیت آن ها شده است. عناصر سازندۀ تصویر در این شعرها نیز عمدتاً برگرفته از ایدئولوژی انقلاب و فضای جنگ است.

وزن شعر آزاد نیمایی با حفظ کیفیت عروض سنتی و امکان تغییر در کمیت آن، در حقیقت ادامه همان وزن عروض سنتی و قابل تقطیع است. می توان آن را قالبی نو و کامل تر از قالب های شعر کهن فارسی دانست که با نوآوری هایی در کاربرد وزن و قافیه همراه است. وجه تمایز شعر آزاد از قالب های شعر کهن؛ عدم تساوی مصراع ها، شکل نوشتاری و نوع ساختمان آن است، که با ترکیب و الهام از قالب های مستزاد، مسمط، بحر طویل، ترکیب بند و ترجیع بند شکل گرفت. احمد شاملو از نخستین شاگردان و پیروان نیما است. او بر سر عروض با نیما به توافق نرسید و پس از مدتی تقلید محض از شعر آزاد نیمایی و متحجر شدن در نیما، با بهره گیری از فرهنگ شعری نیما، شعر سپید خود را فارغ از وزن عروض سنتی و فارغ از افاعیل عروضی بنیان گذاشت. شاملو وزن را عنصری خارجی، تحمیلی و الحاقی می دانست. او به نوعی موسیقی که جزء طبیعی و جدایی ناپذیر از ساختمان شعر است معتقد بود و در شعر سپید خود با انواع موسیقی درونی، کناری و ...، و نیز با به کارگیری خودجوش برخی صنایع لفظی نوعی آهنگ و تناسب را جایگزین وزن عروضی کرد.

مجموعه شعر راز نیمشب محمد مقدم، نخستین مجموعه از سه مجموعه شعری است که او در دوران کوتاه شاعری خود منتشر کرد. این مجموعه شعر از حیث نوع سطرسازی و پایان بندی مصراع ها و سطرهای اشعار در تاریخ تحول شعر آزاد فارسی دارای اهمیت بسیار است. پرویز ناتل خانلری درباره مجموعه شعر راز نیمشب معتقد بود که شعر آزاد او متاثر از اشعار بنیان گزار شعر آزاد انگلیسی والت ویتمن، شاعر آمریکایی سده نوزدهم، است. حال آنکه یافته های این مقاله نشان می دهد که مقدم در اشعار راز نیمشب بیشتر متاثر از آموزه های شاعران آزادسرای انگلیسی در سه دهه نخست سده بیستم است و نوع سطرسازی های او در شعر شباهتی با سطرهای والت ویتمن ندارد. کوشش های پیش از این مجموعه در ساختمان مصراع اغلب در حدود مصراع سازی شعر سنتی فارسی قرار می گیرد و تجربه های مقدم به-ویژه در این مجموعه راهی را پیش پای شاعران شعر آزاد فارسی قرار داد که هم در شعر آزاد منثور در خور توجه است و هم در شعر آزاد نیمایی. تاکنون محققان بر اهمیت شعر آزاد منثور مقدم بیشتر توجه داشته اند و در نظر آنها اشعار موزون یا نیمه موزون او در حکم اشعار منثور به شمار آمده است. شعر آزاد مقدم پیش از این سابقه ای در خور توجه برای کوتاهی و بلندی مصراع شعر فارسی و نیز موسیقی شعر منثور احمد شاملو در نظر گرفته شده است. اما در این مقاله برای نخستین بار بر قطعات موزون این مجموعه و اهمیت آن در شکل گیری شعر آزاد موزون تمرکز شده است. ساختن سطرهایی که وزن در هر یک از آنها به نوعی متفاوت از دیگری است شعر مقدم را به ویژگی چندوزنی متصف کرده است و این آزمایش ها پس از او در میان شاعران مختلف انواع شعر آزاد به گونه های متنوعی پی گرفته شده است. در برخی از اشعار موزون مقدم سطرسازی هایی به چشم می خورد که با پیشنهادهای عروضی نیما در پایان-بندی مصراع مطابقت بسیار دارد و از این رو شعر او را باید از منابع مهم نیما در رسیدن به قالب ابداعی وی به شمار آورد.

افسانه گردانی ریشه در افسانه گرایی رمانتیست ها در اواخر سده هجدهم میلادی دارد. در واقع رمانتیک ها بودند که افسانه گرایی را که گونه ای از بازنویسی و بازآفرینی افسانه ها بود، آغاز کردند. اما سمبولیست ها در ارایه افسانه گرایی و حتی افسانه گردانی جدی تر عمل کردند. میان افسانه گرایی و افسانه گردانی تفاوتی بنیادی به چشم می خورد؛ بازآفرینی افسانه و افسانه گرایی توجهی آشکار به افسانه داشت، درحالی که افسانه گردانی به دگردیسی بینامتنی و مبهم افسانه می نگریست که گاهی خواننده نمی توانست رد پایش را در افسانه بجوید. در ایران نیما یوشیج نخستین شاعری است که افسانه گردانی را آن هم با طرز کار ویژه خود در شعر آزاد به کار برد. هدف این مقاله معرفی روایت افسانه ای در لایه های درونی شعر نیمایی است و از نتایج آن ورود زنانگی و سرپیچی از زبان سرسخت مردانه است. این مقاله به بررسی ساختار شعر آزاد نیما بویژه شعر «برف» از دیدگاه افسانه گردانی می پردازد.